Mommyhood…

Bij de geboorte van mijn dochter werd me al gauw duidelijk dat ik graag zo veel mogelijk tijd met haar wilde doorbrengen. Dat maakte de keuze om het aantal uren dat ik zou werken te beperken vrij makkelijk! Gelukkig waren de omstandigheden gunstig om die keuze te kunnen maken.

Zoals met alles in het leven, heeft ook de rol van Huismoeder zijn voors en zijn tegens. Het is niet altijd makkelijk om jezelf volledig in dienstbaarheid te zetten van je kind. Samen met mijn man besloten we toch één dag in de week opvang voor Roos te regelen, niet alleen goed voor mij, maar ook voor haar sociale ontwikkeling. Helaas bleek de free mommy-time waar ik op hoopte toch meestal uit te draaien op een laundry-day. Er zat maar één ding op! De mallemolen waarin je terecht komt als ouder tegemoet treden met de nodige dosis humor.

Dat heeft bij mij geresulteerd in ‘Mommyhood…’, een reeks uit het leven gegrepen foto’s met een mooie of hilarische tekst erbij. Mijn dochter is nu bijna 1 jaar oud en dus wordt het tijd om mijn verzameling ‘Mommyhood…’ te delen met de wereld. Hieronder vind je een kleine greep uit de collectie. Enjoy!

 

 

 

La Douce France

Wijntje, bergzicht, rust, met je partner over het leven filosoferen, een goed boek lezen en met je kleintje spelen. La Douce France lacht het leven toe. Zo op vakantie, is het helemaal niet moeilijk om je hart open te stellen en rust en ruimte te creëren in jezelf. Liefde en geduld in overvloed.

Maar het is natuurlijk niet moeilijk om je geduldig en gelukkig te voelen zolang je niet achterna gezeten wordt door werkstress, deadlines, of andere verplichtingen. Zo is het ook niet moeilijk om liefde te geven zolang anderen zich precies doen en zeggen wat wij willen dat ze doen en zeggen. Het leven daagt ons echter uit om liefde verder uit te breiden. Kun je bijvoorbeeld nog steeds geduldig en liefdevol blijven als je kinderen tijdens de reis ruzie maken op de achterbank en jijzelf ook moe bent van de lange rit?

Als je met compassie naar jezelf en je kinderen kunt kijken, begrijp je dat het ook wel veel gevraagd is om allemaal gelukkig, braaf en vitaal 10 of 15 uur lang in een auto te vertoeven. We willen liefst zo snel mogelijk bij de eindbestemming zijn om aan de vakantie te kunnen beginnen. Toch is dat niet de beste strategie. We kunnen beter van het hier en nu genieten en kijken naar de behoeften die zich op dit moment voordoen dan dat je de hele familie ‘on hold’ zet. Misschien is een tussenstop, een wandeling, een bezoek aan een indoor aquarium, een hotelovernachting of zwemmen in een meertje langs de route precies wat je familie nodig heeft.

We hebben in het westen geleerd om onze behoeften aan de kant te schuiven. We werken lange dagen, pushen onszelf om aan kwaliteit, kwantiteit en deadlines te kunnen voldoen, moeten het huishouden klaar hebben, om half zeven het eten op tafel hebben staan, de was gestreken hebben, de kinderen in bad gedaan, de tuin onderhouden, die vriendin hebben gebeld en ga zo maar door. Vind je het gek dat je niet meer geduldig en liefdevol kunt zijn als je alleen maar bezig bent met het voldoen aan je eigen verwachtingen. Ergens in onze geschiedenis is er een beeld van het maakbare leven ontstaan. We proberen het leven te kneden naar wat wij ervan willen maken. Alles moet voldoen op het moment en op een manier waarop wij dat willen. We staan op, eten, werken en slapen op gezette tijden. Het doet er niet toe wanneer je uitgerust, hongerig, energiek of slaperig bent. De klok en je eigen verwachtingen bepalen wanneer er wat gedaan moet worden.

We zijn inmiddels zo ver verwijderd geraakt van onze biologische processen en behoeften, dat we ze vaak niet eens meer herkennen. We hebben ons van onszelf afgedreven en verwijderd. We luisteren niet meer naar wat we eigenlijk nodig hebben en stoppen onszelf in een ritme en regime waarvan we dènken dat het goed voor ons is. Maar onder de oppervlakte borrelt het. Doordat we een illusie van verwachtingen leven en onze eigen behoeften steeds negeren, raken we vermoeid, gestresst, verward of depressief. En dan is geen ruimte meer voor geduld en liefde in onszelf. Laat staan voor geduld en liefdevol voor anderen.

In onze maatschappij die volledig gestuurd wordt door het principe van de klok en de verwachting van het maakbare leven, is het niet zomaar makkelijk om opnieuw in contact te komen met je werkelijke behoeften. Immers de buitenwereld (zoals je werkgever of je klant) blijft verwachtingen naar je hebben over wanneer je wat moet doen. Aan die ‘moetjes’ ontsnappen, is een hele kunst.

En dus zitten we op het terras in Frankrijk met ons wijntje in de hand te bedenken hoe we de flexibiliteit, de rust en de liefde die we hier ervaren wat beter in ons dagelijks leven kunnen integreren. Want La France zullen we uiteindelijk weer moeten achterlaten. Maar misschien is het wel mogelijk om La Douce mee naar Nederland te nemen.

 

Focus

Focus heb ik zelden. Ik ben nogal een flierefluiter. Ik vind honderd dingen leuk, van yoga en Japanse manga,  tot de RAI autobeurs. Ik heb zoveel ideeën en voer ze het liefst impulsief uit. Dat maakt me dynamisch en spontaan, maar ik vlieg daardoor soms ook alle kanten op.
Focus is ontzettend belangrijk. Voor iemand zonder focus, kan de huidige maatschappij ook erg verwarrend zijn. Je moet uiteindelijk namelijk keuzes maken; de keuze waar je wil wonen, wat je wil studeren, of je een gezin wilt stichten of een wereldreis wil gaan maken. Het keuzeproces kan voor iemand zonder focus enorm belastend zijn. Je hebt namelijk het idee dat je dingen moet of kan missen als je voor één ding kiest. Toch is dat idee niet helemaal waar. Doordat we niet op één ding focussen, doen we alles kortstondig of oppervlakkiger. Hiermee mis je eigenlijk juíst veel aspecten van de dingen die je onderneemt. Wanneer je ergens voor kiest en daar helemaal voor gaat, dan kun je daarin diepgang ontwikkelen en alle aspecten volop beleven. De hoofdmoot van je leven is duidelijk en die duidelijkheid biedt rust. In je vrije tijd (zo’n 3-5% van je tijd) kun je dan besteden aan lekker flierefluiten en dingen uitproberen. Zo doe ik nu bijvoorbeeld een naaicursus op beginnersniveau, terwijl ik echt geen ambities heb om kleding te ontwerpen en mijn eigen kledingmerk te beginnen. Ook die helderheid in mijn ambities biedt rust en zorgt ervoor dat ik echt kan focussen op wat ik belangrijkst vindt in mijn leven, namelijk mijn gezin.

Als ondernemer is het ook belangrijk om focus te hebben. Veel ondernemers, bieden op hun website enorm veel kwaliteiten en diensten aan. Cursussen over veel onderwerpen, gericht op een tiental doelgroepen. Dat líjkt voordelig. Je hebt het idee dat je door een breed aanbod alle klanten kan aanspreken. Maar juist door niet te specialiseren en te focussen op één doelgroep, veroorzaak je ruis. Cliënten met een specifieke vraag, zoeken een specialist. Wanneer je als ondernemer ergens in gespecialiseerd bent, weet jouw doelgroep je juist makkelijker te vinden dan wanneer je een manusje-van-alles bent. Ook mede-ondernemers in jouw werkveld, kunnen makkelijker mensen naar je doorverwijzen wanneer ze weten dat jij een klant goed kan helpen, waar zijzelf niet in gespecialiseerd zijn. Het levert je niet alleen een duidelijke klant met een duidelijke vraag op, maar bovendien verloopt ondernemen ook rustiger vanuit focus. Je bent niet met honderd-en-één dingen bezig en dat geeft rust in je hoofd. Je weet wát je wilt, voor wíe je dat wilt en hóe je dat wil doen. Alle energie kun je daar in steken en dat zorgt voor minder energielekken. Het is niet voor niets dat ik in maart 2017 besloten heb om mijn ondernemingsmethode te digitaliseren naar online ondernemerschap en dat ik me specifiek ga richten op vrouwen die behoefte hebben aan persoonlijke ontwikkeling.

Bij het bepalen van je focus is het van belang dat je goed weet wat je belangrijk vindt in je leven. Wat je kwaliteiten en je waarden zijn bijvoorbeeld. Eén van onze grootste beperkingen in het kiezen van onze focus is ons laten afleiden door wat anderen vinden. Impliciet en expliciet, hebben we van onze opvoeding, cultuur, maatschappij en omgeving verschillende normen en regels meegekregen. Dit is goed en dat is niet goed. Het moet zus of zo. Dat is wel en dit is niet nastrevenswaardig. Als we ons telkens laten (af)leiden door die externe normen en meningen, dan kan het zijn dat je moeite ondervindt met het maken van een keuze of een focus. Je bent dan namelijk bezig met het voldoen aan verwachtingen terwijl je van binnen andere signalen krijgt. We willen enorm graag binnen de sociale norm van de omgeving passen en we willen graag gemogen worden. Maar jouw eigen wensen en grenzen kennen, heb je uiteindelijk nodig om je echt gelukkig te voelen bij de keuze die je maakt. Zodra je in staat bent om los te komen van je omgeving en je voor je eigen wensen durft te gaan staan, gaan er vanzelf deuren open. Als je je openstelt voor wat werkelijk bij je past en hoort, dan wéét je wat je te doen staat. Dat weten komt helemaal van binnenuit. Als jij je focus van binnenuit helder hebt, stroomt alles in je leven in de goede richting.

Soms moet je dappere stappen zetten om je dromen na te jagen. Een ontzettend mooi voorbeeld hiervan is mijn nicht Kim. Zij houdt ervan om te reizen en wil al jarenlang naar Azië verhuizen. Kim werkt hard om geld bij elkaar te sparen voor haar reizen. Dan pakt ze haar boeltje en vertrekt! Na een maand of een paar maanden komt ze weer terug en zoekt ze werk om zich weer voor te bereiden op haar volgende reis. Inmiddels heeft ze een passie ontwikkeld voor duiken en werkt ze bij een duikschool. Om als duikgids te mogen werken, moet ze flink sparen voor het behalen van een brevet. Niets staat Kim in de weg, ze doet het gewoon! Natuurlijk kent ook zij tegenslagen en obstakels. Het is niet altijd makkelijk om van baan naar baan te hoppen en werk te vinden. Ook laat ze telkens voor lange tijd familie en vrienden achter. Maar ze is een kei in het maken van nieuwe vrienden. Ik heb voor haar enorme bewondering en respect. Ze haalt steeds het maximale uit het leven en jaagt haar droom na. En één ding is zeker: die meid heeft een duidelijke focus!

 

 

Preventie, vroegsignalering en oorzaak aanpakken met Mindfulness

Mindfulness therapie is door een Amerikaanse professor genaamd Jon Kabat-Zinn ontwikkeld en daarna naar Europa overgekomen. In Europa hebben we de therapie speciaal aangepast zodat het mensen met terugkerende depressies kan helpen om een recidief (terugval) te voorkomen. In die zin, kent mindfulness in Europa dus een preventieve aanpak. Preventie betekent dat je de oorzaken of aanleidingen van een probleem probeert op te heffen, zodat ze niet tot een ziekte of stoornis leiden. Voorbeeld hiervan is personen goede voorlichting geven en proberen te stimuleren tot het nuttigen van gezonde voeding en het behalen van de beweegnorm. Hierdoor tracht men obesitas en bijkomende problemen zoals diabetes, hart- en vaatziekten en gewrichtsaandoeningen te voorkomen.

Onderdeel van het preventieve karakter van de mindfulness therapie, is vroegsignalering. Vroegsignalering betekent dat men alert is op vroege symptomen, zodat men het probleem op tijd kan aanpakken voordat het te groot en ernstig wordt. Een voorbeeld hiervan is dat men op basisscholen zo snel wil opmerken wanneer een kind een leerachterstand krijgt, zodat ze dit op tijd kunnen ondervangen en het kind weer op gemiddeld leerniveau kunnen laten meedoen. Binnen mindfulness doen we aan vroegsignalering door cliënten tijdig bewust te laten worden van niet-functionele reacties op negatieve gedachten en emoties. We weten bijvoorbeeld dat mensen met depressies op specifieke manieren reageren op somberheid en dat die reacties de somberheid verergeren. Voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld dat ze de somberheid niet kunnen aanvaarden als iets dat gewoon bij het leven hoort. In plaats hiervan proberen ze de somberheid te verdringen. Dat doen ze door te analyseren wat de somberheid veroorzaakt heeft en wat de somberheid kan oplossen. Echter, somberheid heeft niet altijd een heel directe aanwijzing, noch een oplossing. Emoties laten zich niet zo makkelijk oplossen als een kapotte fiets bijvoorbeeld. Toch gaan veel mensen met hun emoties om zoals ze met een kapotte fiets zouden omgaan. Maar elke rationele oplossing die ze bedenken, leidt uiteindelijk niet tot het verlichten van de somberheid. Toch blijven ze in mentale cirkeltjes draaien van analyseren en oplossingen bedenken (ook wel rumineren of piekeren genoemd). Als ze van de ene teleurstelling in de andere vallen, neemt de somberheid alleen maar toe. Ook zijn ze geneigd om allerlei andere negatieve herinneringen en gedachten op te halen. En uiteraard werkt dat de somberheid alleen maar verder in de hand.

Door middel van mindfulness leren cliënten de vaardigheid om op tijd te ontdekken wanneer ze hun emoties proberen te ontlopen door middel van rationele analyses. En ze worden zich sneller bewust van het rumineren en negatieve denkpatroon dat zich ontwikkeld. Hierdoor kunnen ze  er tijdig een stokje voor steken, voordat ze de somberheid zelf blijven versterken tot een staat van depressie.

Behalve preventie en vroegsignalering, focust mindfulness zich ook op de oorzaak van depressie. Volgens mindfulness worden namelijk vele stoornissen (zo ook depressie) omdat we niet kunnen aanvaarden dat tegenslagen en daarmee gepaarde gaande emoties gewoon bij een normaal leven horen. Daardoor maken we allerlei gekke sprongen als een kat in het nauw, en dat verergert alleen maar de negatieve spiraal. In de mindfulness training focussen we eerst en vooral op ‘normalisering’.  Normalisering wil zeggen dat we onze emoties niet langer beschouwen als problemen die weggeruimd moeten worden. We raken niet van onze emoties in de stress, maar leren ze waar te nemen in ons lijf zoals we onze ademhaling ook kunnen waarnemen.

Daarnaast zien we nog een tweede oorzaak voor vele stoornissen. En dat is namelijk dat we onze eigen gedachten zien als de realiteit. In mindfulness beschouwen we gedachten enkel als producties van het brein die een reactie zijn op de realiteit. De functie van ons brein is nu eenmaal de wereld om ons heen beter te begrijpen en voorspellingen over die wereld proberen te maken, zodat onze overlevingskansen vergroot worden. Die reacties en producties van het brein is nooit gelijk aan de realiteit zelf, maar zo behandelen we ze helaas vaak wel. We zijn onze ideeën en meningen als ons belangrijkste eigendom gaan zien. Ze bepalen onze identiteit. In mindfulness, zien we onze identiteit los van onze ideeën. De ideeën, gedachten en emoties die ingegeven worden door het brein, kunnen we gebruiken of verwerpen. Daarmee reduceren we het brein tot een instrument of gereedschap in plaats van het te zien als onze regisseur. Met dat perspectief op de werking van het brein, kunnen cliënten met recidiverende depressie hun negatieve gedachten beter relativeren. Gedachten, zoals ‘Ik ben een mislukking’, of ‘De wereld is tegen mij ’ zijn niet langer waarheid, maar slechts ideeën…

Al met al, kent mindfulness dus een brede aanpak. Toch is het ook van belang om te vermelden dat het niet altijd de eerst aangewezen therapievorm is. In sommige gevallen, is het effectiever om een stoornis of depressie anderszins aan te pakken. Bijvoorbeeld door middel van de reguliere Cognitieve gedragstherapie of door middel van medicatie. Daarnaast is er terughoudendheid bij het kiezen voor mindfulness therapie, wanneer een cliënt zelfmoordgedachten heeft of wanneer er sprake is van een combinatie met andere psychische problemen. Ook is het natuurlijk van belang dat individuele voorkeuren meegewogen worden in de keuze van behandeling. Niet iedereen zal voorstander zijn van mindfulness, bijvoorbeeld omdat het hen ‘te zweverig’ lijkt door de meditatieoefeningen die tijdens de therapie gedaan worden. Bovendien is mindfulness helaas niet altijd vergoed door de zorgverzekeraar. Desalniettemin wint mindfulness enorm aan populariteit. De mindfulness trainers schieten als paddenstoelen uit de grond. Voor particulieren is er inmiddels ook een groot aanbod te vinden. Enkele positieve effecten zijn bijvoorbeeld een beter concentratievermogen, ontspanning en in contact staan met jezelf. Meer weten over mindfulness? Surf dan nu naar mijn website en lees daar meer over de herkomst en over onderzoek naar mindfulness.

Het verhaal van mijn depressie

De cijfers voor burn-out zijn nog nooit zo hoog geweest als nu. In 2017 gaf 16 procent van de werknemers van 15 tot 75 jaar aan zich minstens een paar keer per maand psychisch vermoeid te voelen door het werk, volgens het Centraal Bureau van Statistiek.

Voor mensen die nooit geconfronteerd zijn met psychische problemen, is het soms moeilijk voor te stellen wat voor impact een stoornis op je eigen leven en dat van je omgeving heeft. De monsters in het hoofd van iemand met een psychische stoornis, kunnen een persoon volledig veranderen tegen de wil van de persoon zelf in. Die strijd tussen wilskracht en stoornis, was duidelijk te zien in de documentaire van Emma wil Leven. Deze documentaire heeft vele mensen enorm aangegrepen, omdat ze zich bewust werden van de impact en het lijden dat een stoornis kan veroorzaken. Mensen met een psychische stoornis die zich bewust zijn van hun disfunctioneren, zullen er meestal alles aan doen om hun normale functioneren te herstellen. Toch lukt het niet iedereen om de strijd tegen de stoornis te overwinnen, zoals bij Emma (in Emma wil Leven, 2016 door Jessica Villerius), of Maud (in de VICE documentaire Too Young to Die, 2017).

Zelf heb ik ook gekampt met een depressie. Door mijn depressie was ik niet langer in staat om de wereld, mijn naasten en mezelf op een realistische manier te bekijken. Ik zag de wereld en de geliefden om me heen als mijn vijand. Alles werd bezien vanuit een zwartgallig en vernietigend perspectief. R. Kragter noemt het in zijn gelijknamige boek ook wel ‘het zwarte gat’ en hij omschrijft het door middel van een tekst die hij gevonden heeft op Wikipedia:

“Een zwart gat is een bijzonder soort object in het heelal, waaruit als gevolg van het sterke zwaartekrachtsveld geen licht of materie kan ontsnappen. Ook voor gewone materie is ontsnappen uit een zwart gat onmogelijk. Een depressie lijkt ook op het zwarte gat. Het lijkt alsof er geen licht meer is, alsof positieve gedachten, licht, vrolijkheid en energie helemaal verdwenen zijn in een mysterieus zwart gat. Alles wat maar enigszins positief opgevat zou kunnen worden, wordt in het zwarte gat gezogen. Alles wat er om je heen gebeurt, wordt grijs, zwart en pikzwart ingekleurd.”

Graag vertel ik jullie, wellicht voor het allereerst zo openlijk, over mijn eigen depressie. Ik hoop dat het mensen inzicht biedt in de macht van een stoornis, in mijn geval een depressie, op een individu, zodat (mocht je er ooit mee in aanraking komen) je als omstaander sneller symptomen kunt herkennen of begrijpen. Voor degene die zelf door een depressie gaat, hoop ik dat zij herkenning vinden en hoop kunnen ervaren in mijn verhaal.

 

Het verhaal van mijn depressie

Ik word wakker op een doodnormale dag, en opeens is het daar: het zwarte gat midden in mijn buik. ‘Niet wéér dit sombere en lege gevoel…’, denk ik bij mezelf. Ik kan wel huilen… Ik zag het niet op tijd aankomen, ondanks dat de vroege signalen duidelijk aanwezig zijn. Het begon stress door moeilijke omstandigheden uit mijn dagelijks leven; een nieuwe baan wat veel energie kost, een verhuizing, … Problemen stapelden zich langzaam op; moeizame gesprekken met mijn geliefde, conflicten, … Ik was veel met de problemen bezig in mijn hoofd en sliep daardoor langdurig slechter. s’ Nachts had ik last van nachtmerries en overdag werd ik steeds prikkelbaarder.

Mijn naasten (mijn partner of mijn ouders) waren helaas de eersten die het in mijn ogen nooit goed konden doen en die de klappen moesten opvangen. Elke beweging die ze maken, kon mij te veel zijn. Door de bril van mijn depressie zag ik alleen de dingen die ze niet goed deden en kon ik niet meer zien wat ze allemaal wèl voor me betekenden. Ik nam steeds meer afstand van hen, omdat ik ze vervelend of harteloos vond. Ik voelde me niet begrepen en begon me terug te trekken. Langzaam werd ik eenzamer met mijn probleem.

Ik dacht dat ik misschien gewoon rust nodig had om weer bij te tanken, omdat eventuele moeilijke omstandigheden te veel van me geëist hebben. Dus bleef ik in bed liggen, maar kwam niet tot rust. Als ik sliep, droomde ik over mijn problemen. Als ik wakker was, piekerde ik over mijn problemen. Ik kon nergens meer van genieten en werd volledig in beslag genomen door gepieker.

Die ene ochtend leek het alsof er definitief een knop was omgegaan, alsof er iets stuk was gegaan van binnen. Ik wilde niets meer, alleen nog maar veilig in bed liggen of op de bank zitten. Al het andere was te veel, zinloos, leeg, … Alles wat ik probeerde, hielp me niet. En toen begon het echte doemdenken. Ik werd me ineens bewust van alles wat er in mijn leven niet gelukt was… Wat heb ik nu eigenlijk bereikt in mijn leven? Heeft het nog zin om te leven? Wie heeft wat aan mij? Ik voelde me een nietsnut die niets kan. In vergelijking met anderen, vond ik mezelf niets voorstellen. Ik werd overmand door een hevig gevoel van diepe lege somberheid. Die somberheid is zo hevig, dat ik bang ben dat ik hem niet kan verdragen. Door de negatieve gedachten die zich bleven herhalen nam de spanning alleen maar verder toe. Op een bepaald moment kon ik zelfs geen geluid of licht meer verdragen.

Ik schaamde me en durfde er met niemand over te praten hoe ik me voelde. Ik trek me overal van terug. Ik had het idee dat anderen me toch niet zouden kunnen begrijpen. Daarnaast begon ik me in toenemende mate schuldiger te voelen ten aanzien van mijn partner. Hij moest alles alleen doen; werken, huishouden, noem maar op. En toch bleef hij lief voor me. Ik verontschuldig me wel 10 keer per dag. Omdat ik geen energie heb, omdat ik het niet kan opbrengen om naar hem te lachen, omdat ik niet voor hem heb gekookt, omdat ik geen zin heb om mee naar vrienden te gaan, omdat ik alweer zo vroeg naar bed ga, of omdat ik hem niet om me heen kan verdragen,…

Toen de somberheid aanhield, werd ik bijna radeloos. Ik probeerde te vechten tegen het afschuwelijke meeslepende en dominerende gevoel, dat zwarte gat. Maar er is geen gevecht mogelijk, hoe meer ik vocht, hoe sterker het zwarte gat werd. Het trok al mijn energie naar zich toe. Elke dag dacht ik weer opnieuw na over waarom ik depressief was geworden, wat ik allemaal verkeerd had gedaan, wat er mis was met mij. Ik probeerde tevergeefs oplossingen te bedenken. Ik probeer vandaag dit en morgen dat. Maar het zwarte gat bleef…

Je denkt overal over na. Je denkt aan de toekomst, maar er is geen toekomst zonder kwelling te bedenken. Je denkt aan het verleden, maar er is geen verleden dat de moeite waard is om te herinneren. Je herinneringen zijn gekleurd door de depressie . Je denkt aan het heden. Dat je overal in tekort schiet, dat je niets meer kunt, dat je een slappeling bent. Een slechte medewerker, een waardeloze vriendin, een onaantrekkelijke vrouw, een belabberde zus of dochter, … ‘Het gaat nooit voorbij’. Zo heeft mijn leven geen zin. Ik kan niks, ik wil niks meer. Ik wil het liefst rust en dat vind ik niet. Ik wil dood… De dood heeft wel iets geruststellends.

 

 

Soms ging het een paar dagen ineens wat beter. Er waren nog wat donkere wolken aan de lucht, maar ik voelde ademruimte. Dan kon me helemaal niet meer voorstellen waarom ik een doodwens had. Maar de opluchting duurde niet lang. De volgende dag werd ik toch weer wakker met het zwarte gat. ‘Helaas, hij is nog steeds niet weg’. Aangezien alles wat ik zelf probeerde om de somberheid weg te nemen niet werkte, raakte ik in een impasse. Elke keuze die ik moest maken, bracht me alleen maar in verwarring. Het werd tijd voor therapie.

Gelukkig ben ik gezegend met een ontzettend lieve partner die me steunde in mijn depressieve periode. Hij begreep misschien niet hoe het precies voor me voelt en hij had het zelf ook zwaar, maar hij was er altijd voor me en had geduld met me. Immens geduld. Ik leerde om op hem te vertrouwen. Toen ik geen keuzes meer kon maken, liet ik beslissingen door hem nemen. Zelfs de beslissing over hoe laat ik moest opstaan en wat ik moest eten, als dat nodig was. Hij ging ook met me mee naar therapie als ik dat fijn vond. En mede daardoor, leerde hij steeds beter begrijpen wat het voor mij betekende om door een depressie te gaan. Hij bleef luisteren en van me houden. Dat maakte dat ik me eindelijk kwetsbaar durfde op te stellen en volledig mezelf kon zijn.

Langzaam kreeg ik mijn zelfvertrouwen en mijn energie terug. Het duurde een poos, maar ik kwam weer terug op mijn oude niveau en functioneren. Inmiddels ben ik wie ik graag wil zijn en wil ik zijn wie ik ben. Mijn leven kent uiteraard moeilijkheden, zoals ieders leven, maar ik kan nu constructief met tegenslagen omgaan. Ik ben niet meer bang voor obstakels, lastige emoties en onzekerheden. Ik durf ze tegemoet te treden, ze te uiten en erover te praten. Ik begrijp dat ze van voorbijgaande aard zijn.

Mindfulness heeft een positieve bijdrage geleverd aan mijn huidige levenshouding. Het was confronterend en zwaar, maar ontzettend leerzaam om mindfulness in mijn leven te integreren. En het is me heel dierbaar dat ik nu zelf middels Vivicíta mindfulness kan overdragen aan andere vrouwen.

Wil jij weten hoe mindfulness bij depressie (en andere stoornissen) werkt? Volg dan mijn blog, binnenkort verschijnt hierover een nieuwe column.

 

 

 

Vrijheid van het Woord

Vrijheid van meningsuiting is misschien wel het grootste goed dat we verworven hebben in onze Grondwet voor de Rechten van de Mens. Deze vrijheid zorgt ervoor dat iedereen zich vrij kan uitdrukken in politieke voorkeur, religie en opinie. Toch heeft ook die vrijheid beperking nodig om andere rechten te waarborgen. Zo mag de vrijheid van meningsuiting bijvoorbeeld niet de nationale en openbare veiligheid schenden (zoals het geval is bij aanzetting tot haat, geweld of discriminatie van ras), noch de gezondheid van anderen of de onpartijdigheid van een rechterlijke macht. Er staat zelfs in de wet dat de vrijheid van meningsuiting niet ten kosten mag gaan van de goede zeden  (moreel en ethisch handelen). Tijdens een toespraak in 2006, benadrukte Koningin Beatrix dat de vrijheid van meningsuiting geen vrijbrief mag zijn om doelbewust te beledigen.

Bij de wettelijke beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, zijn er diverse vragen op te werpen, zoals: Als we de gezondheid van anderen niet mogen beperken, hoe zit het dan met de geestelijke gezondheid? Woorden kunnen immers grote impact hebben op ons geestelijk welzijn. Maar dan nog, is het geestelijk welzijn van een ander onze verantwoordelijkheid? We kunnen onze woorden immers nog zó voorzichtig kiezen en toch kan een ander zich beledig of gekwetst voelen…

Volgens het Europese Hof voor de Rechten van de Mens is echter ook het beledigen, kwetsen of choqueren van anderen een onderdeel van de vrijheid van meningsuiting. In het bovenstaande zien we een duidelijke tweestrijd tussen een maatschappelijke norm (over wat fatsoenlijk gedrag is) en een juridische norm (over wat strafbaar niet-strafbaar gedrag is). Die tweestrijd heeft dan ook de nodige discussie opgeleverd na de aanslag in 2015 op het Frans satirische weekblad te Parijs. We streven een zo groot mogelijke vrijheid van het woord na, maar waar liggen precies de grenzen?

 

 

De meest verontrustende broeikas van beledigingen is wellicht het internet. Op social media is een absolute grenzeloosheid in meningsuitingen ontstaan. We lijken een enorme drang te hebben om uitdrukking te geven aan onze mening. De ene roept nog harder dan de ander. En als je niet op andermans mening stond te wachten, heb je pech, want hij wordt je soms alsnog ongewenst door je strot geboord. Mensen kunnen zich verschuilen achter een pseudoniem en hoeven zich niet te verantwoorden over hun uitspraken, lijkt het. Het is nu eenmaal erg makkelijk om anderen vreselijk te beledigen zonder dat je dat recht in hun gezicht doet. Die kille afstand gecreëerd door het scherm van je laptop, tablet of telefoon, lokt ook kille reacties uit. We voelen niet langer de aandrang om sociaal wenselijk te reageren of constructief te communiceren. Harde kritiek, afwijzing, bespotting, walging, afgrijselijke verwensingen en haat zijn al snel het gevolg.

Het is misschien goed dat er nooit een eenduidig antwoord te vinden is op de vraag waar de grenzen van onze rechten zijn en onze plicht tot zedelijkheid begint. De ruimte voor discussie, zorgt ervoor dat we op zoek blijven naar de juiste balans. En die balans verandert naarmate de maatschappelijke omstandigheden veranderen. Toch is er een oud spreekwoord waar ik veel waarde aan hecht en dat luidt: Spreken is zilver, zwijgen is goud. Misschien kunnen we onszelf daar soms even aan herinneren, voordat we weer verleid worden om onze ongezouten mening op het Web te delen.

 

Het leed van buikgriep

In mindfulness spreken we van ‘de eerste pijn’ en ‘de tweede pijn’. De eerste pijn is de pijn die veroorzaakt wordt veroorzaakt door de alledaagse tegenslagen van het leven. Deze pijn doet zich voor in het nemen van afscheid, in verdriet, in boosheid, in verwarring, in teleurstelling, in fysiek ongemak, in tijdelijke of chronische lichamelijk klachten. Ze ontstaat door het verlies van een geliefde, door kritiek van een goede vriend, door ontslag van je werk, een ongeluk, ziekte, diefstal van je bezittingen, enzovoort.

De tweede pijn is de pijn die zich voordoet als we ons proberen te verzetten tegen die eerste pijn. We willen ons immers niet rot voelen. Dus naast de pijn die we moeten verduren door de (soms) harde realiteit, krijgen we ook nog eens te kampen met ons eigen verzet tegen onze emoties als reactie op die pijn. Er zijn vele drijfveren in ons aanwezig die niet aanvaarden dat we soms onprettige omstandigheden tegenkomen die gepaard gaan met negatieve emoties. De reden dat we wegrennen van onze emoties is omdat we bijvoorbeeld omdat we de wens hebben om áltijd gelukkig te zijn (wat helaas onmogelijk is), omdat we bang zijn om opgeslokt te worden in de emotie, omdat we niet weten hoe met haar om te gaan, enzovoort.

In ons leven zullen we altijd geconfronteerd worden met onprettige omstandigheden waar we geen controle op uit kunnen oefenen, zoals het verlies van een geliefde, een ongeluk, of een ontslag. De pijn die we daardoor ervaren, is menselijk en normaal. Het zou vreemd zijn als we kil en stoïcijns op dergelijke situaties zouden reageren. In de basistraining Mindfulness leren we daarom deze emoties te erkennen als onderdelen van onszelf. Je kunt ze niet ontkennen. Ze zijn er immers al. Ze horen bij ons menselijk brein en instinct als reactie op de tegenslagen die we tegenkomen. Door niet langer de strijd met ze aan te gaan, zullen deze sneller verdwijnen.

Het erkennen van emoties is de eerste stap. Je zult je bewust moeten worden van de aanwezigheid van een emotie. Die bewustwording is in mindfulness anders dan hoe we ons gebruikelijk bewust zijn van een emotie. Normaliter snikken we ‘Ik ben zo verdrietig’ of brullen we ‘Je hebt me nu echt kwaad gemaakt!’. In deze gevallen identificeren we ons met de emotie. We wórden de emotie of de emotie wordt in elk geval de baas over ons. Ze beheersen onze gedachten en ons gedrag. We kunnen alleen nog maar aan verdrietige of boze omstandigheden denken en we doen uitlatingen die we in een beheerste toestand nooit zouden doen. In de basistraining mindfulness leren we anders naar die emoties kijken, namelijk veeleer vanuit de gewaarwordingen in ons lijf. Wat doet je ademhaling? De hartslag? De bloedstroming? Zijn er tintelingen? Warme en koude plaatsen in het lijf? Welke neigingen heeft het lichaam; stilte of activiteit? Door op deze manier vanaf een afstandje naar emoties te kijken, wordt ze minder sterk en bepaalt ze niet meer ons gehele wezen en gedrag. We zien dat ze zich voordoet, maar we zijn niet langer meer de emotie. Je zíet een emotie in je opkomen en verdwijnen. Je kunt immers niet altijd verdrietig of boos blijven, dat weten we immers uit ervaring.

De volgende stap  is het accepteren van de pijn. Accepteren betekent er niet voor weglopen of haar zo snel mogelijk doen verdwijnen. Als we iets naars meemaken, willen we meestal dat de omstandigheden veranderen zodat we ons niet meer rot voelen. Zodra we accepteren dat pijn, verlies, ziekte en emoties bij het leven horen, zullen ze niet meer zo snel mogelijk moeten verdwijnen en kunnen we omarmen dat we ons nu voelen hoe we ons voelen.  We zijn niet bang van haar, we walgen niet van haar. Ze is een levensgezel, aangezien pijn bij het leven hoort. Zodra we haar kunnen omarmen, zullen we de tweede pijn automatisch voelen verminderen. We geven de strijd tegen deze levensgezel op. Ze is er en ze mag er zijn. Zodra ze een plekje krijgt en niet gevoed wordt met negatieve aandacht en verzet, zal de emotie de ruimte krijgen die nodig is om de gebeurtenissen te verwerken en verdwijnen. In de meeste gevallen zal ze bovendien sneller verdwijnen dan wanneer we ons tegen de emotie verzetten. Dat laatste zou immers het verwerkingsproces alleen maar vertragen.

 

 

Met die kennis trad ik gisteren mijn buikgriep tegemoet. In de ochtend voelde ik me al belabberd, met hoofdpijn en lichamelijk ongemak. Ik besloot een bodyscan te doen om mijn lichaam met bewuste aandacht tegemoet te treden. Twee uur later begon ik me nog beroerder te voelen. Ik was echt ziek en moest een teiltje bij de hand houden. Eigenlijk stond er een picknick met vrienden gepland, maar dat was geen goed idee… Ik kon balen als een stekker, maar ik besloot dat niet te doen. Ik was ziek en zou me daar helemaal aan overgeven (letterlijk èn figuurlijk). Ik kroop in bed, dronk alleen kleine slokjes water en luisterde goed naar wat mijn lijf nodig had. Mijn man nam de zorg voor ons dochtertje over, dus daar hoefde ik me geen zorgen om te maken. Maar tegen de avond, had ook hij de buikgriep te pakken. Gelukkig was ik tegen die tijd alweer helemaal opgeknapt. Of mijn overgave aan het ziek zijn ècht heeft bijgedragen aan een vlot herstel, durf ik niet te zeggen… maar ik weet wel dat het eigenlijk enorm meeviel.

Natuurlijke meditatie, deel 4

Zoals je in de column ‘Natuurlijke meditatie, deel 1’ hebt kunnen lezen, is een meditatieve staat een moeiteloze, ontspannen, plezierige en verlossende staat van zijn zonder tijd of ratio. Wanneer je die staat bereikt tijdens een activiteit, zoal wandelen, sporten of schilderen (dit zijn slechts enkele voorbeelden), dan wordt deze staat wordt ook weleens ‘natuurlijke meditatie’ of ‘flow’ genoemd.

Niet iedereen heeft ontdekt welke activiteit je in die flow terecht kan brengen. Omdat flow goed is voor een gebalanceerde en gezonde levensstijl, stimuleer ik individuen om op zoek te gaan naar hun natuurlijke meditatie-vorm. Eerder heb je kunnen lezen dat die zoektocht in het begin soms wel wat energie kan kosten. Je moet immers tijd vrij maken om nieuwe dingen uit te proberen of onder de knie te krijgen. Dat kan ervoor zorgen dat jouw een activiteit die potentie heeft om jouw in de flow te brengen, toch eerst niet zo ‘ontspannen’ aanvoelt als je hoopte.

Het gebrek aan ontspanning is echter meestal niet te wijten aan de activiteit zelf, maar aan twee belangrijke innerlijke drijfveren, namelijk prestatie- en perfectiedrang. Deze drijfveren zijn zeer goed in het willen controleren en manipuleren van de omstandigheden, zodat je snel een mooi resultaat bereikt. Dat kan heel effectief zijn, wanneer we externe omstandigheden in ons leven willen veranderen. Stel dat je voor je werk een rapportage moet schrijven, dan is het goed dat je hier doelgericht aan kunt werken, je werktempo versnelt als de deadline nadert en het rapport zo goed en compleet mogelijk probeert te schrijven.

Helaas laten innerlijke zaken, zoals in de flow komen, zich niet afdwingen door deze twee drijfveren. Ze voorkomen in de meeste gevallen vaak juíst dat je in de flow terecht komt. Je hebt kunnen lezen in de voorgaande columns, dat mindfulness je kan helpen bij het bereiken van je natuurlijke meditatie-staat. Door mindfulness kun je zelfonderzoek uitvoeren om te kijken welke factoren je belemmeren om in de flow te komen.

Stel je voor, je hebt vroeger klassiek ballet gedaan en je herinnert je dat je daar altijd erg ontspannen en gelukkig van werd. Vooral de dansshows vond je super! Je wilt daarom ontdekken of dansen jouw natuurlijke meditatie-vorm is. Je besluit op salsa-dansles te gaan. Je hebt nu drie beginnerslessen gehad. Je vindt het leuk, maar je ervaart niet de flow waar je zo op hoopte. Salsa gaat je niet zomaar gemakkelijk af… Je neigt ernaar om te stoppen als je vijf lessen hebt gehad.

Als je nèt met salsa begint, dan zul je niet snel aan dansshows kunnen deelnemen. Als je dit als doel neemt, dan zal het je zwaar vallen om helemaal opnieuw met beginners-les te moeten beginnen. Er is een grote kans dat prestatie- en perfectiedrang dus voorkomen dat je flow ervaart in je danslessen. Misschien belemmert die doelgerichtheid je om ook te genieten van alle tussenstappen in het leerproces, om te  genieten van het dansen zelf, de muziek, het contact met danspartners en de sfeer.

 

 

Als je ontdekt dat je niet in de flow komt door prestatie- en perfectiedrang, is het allereerst belangrijk om te accepteren dat ze er zijn. Ze zijn er immers toch al en ontkennen heeft dus geen zin. Het is wellicht goed om te weten dat al die belemmerende factoren heel normaal zijn. Ze horen nu eenmaal bij ons menselijk brein. Zodra je erkent, kun je ze makkelijker herkennen zodra ze je dansles dreigen te verpesten. We leren bij mindfulness om je niet te verzetten tegen deze saboteurs, maar ze juist met vriendelijkheid te begroeten: ‘Dag oude vriend (prestatiedrang), daar ben je weer. Fijn dat je me waarschuwt en me even laat weten dat het beter kan. Maar weet je, nu heb ik je hulp even niet nodig. Ik kan het heus wel zelf af. Ik vind het niet erg dat ik niet het beste resultaat haal, of dat ik niet zo snel ga als misschien zou kunnen. Dit keer gaat het me erom dat ik geniet. Dat is nu mijn prioriteit. Dus dankjewel voor je waarschuwing. Erg lief. Maar wees niet bang: zonder jou, red ik het ook wel.

Het klinkt misschien gek om zo tegen je innerlijke drijfveren aan te kijken, maar soms is het handig om vanaf een afstandje deze aspecten in jezelf te benaderen. Precies vanaf dat afstandje ben je makkelijker in staat om je niet meer te identificeren met die drijfveren. Je bènt niet je perfectiedrang, maar je ziet dat ze even van zich laat horen. Zodra je je niet meer met deze drijfveren identificeert, kunnen ze niet langer de baas over je zijn en is het makkelijker om te kiezen hoe je op een situatie wilt reageren. Dat geeft een enorme bewegingsvrijheid.

Met deze innerlijke bewegingsvrijheid, kun je er eindelijk voor kiezen om te genieten van het moment dat er nu is en van de activiteit die je nu onderneemt. Je hoeft nergens naartoe en niets te bereiken. Het enige dat je hoeft te doen is ervoor te kiezen om te helemaal in het hier en nu te zijn.

 

Happiness is a journey, not a destination. – by A. Souza.

_____________________________________________

Natuurlijke meditatie, deel 3

Perfectiedrang… Het is één van onze grootste motivatoren om dingen goed te willen doen en tegelijkertijd de grootste dwarsligger om gelukkig te zijn met datgene wat we hebben.

Perfectiedrang is onze behoefte om niet alleen iets te bereiken, maar dat niet alleen. Het moet ook nog zo goed en gracieus mogelijk zijn. We aanvaarden geen fouten, geen gelegenheid voor verbeteringen, geen tweede plaats, geen goed ‘genoeg’, geen kwetsbaarheid, geen verlies. Anderen mogen best die tweede plaats vervullen, maar wijzelf eisen perfectie van en voor onszelf.

Iemand met perfectiedrang ziet vaak minpunten. Ze hebben het lastig met complimenten geven en ontvangen. Steevast is het antwoord: ‘Ach ja, het kon wel beter hoor.’ Vanwege die kritische blik is het voor mensen met perfectiedrang (en dat hebben we allemaal in bepaalde mate) lastig om alle stappen van een leerproces rustig te doorlopen. We willen al expert-status bereikt hebben, voordat we überhaupt begonnen zijn met de beginnersles. We willen een villa in plaats van een appartement. We willen een carrière in plaats van een traineeship. We willen het schattigste koppel zijn, in plaats van het huisje met kruisje. We willen op een model lijken in plaats van de gewone girl-next-door. Helaas werkt het zo niet. Dat weten we, maar we willen het toch!

 

 

Perfectiedrang is meestal een uiting van gebrek aan zelf-respect, zelf-aanvaarding en zelf-liefde. We kunnen niet van onszelf houden als we zwakheden kennen, als we kwetsbaar zijn, of als we kritiek zouden kunnen krijgen. Als we kritiek krijgen, dan voelen we ons enorm gekwetst, gekrenkt, klein, niet goed of leuk genoeg, en in het ergste geval een enorme nietsnut. Daarom proberen we uit alle macht om geen kritiek uit te lokken en te doen alsof we het allemaal goed voor elkaar hebben. En daar werken we heel hard voor! Zo hard, dat we soms niet eens meer weten wie we zijn of wat we eigenlijk zelf willen, omdat we alleen maar bezig zijn met wat anderen zouden willen zien van ons. Dat kan zelfs leiden tot sociale angsten, depressie of burn-out.

Er is geen simpel antwoord of uitkomst om het hoofd te bieden aan perfectiedrang. Het is wel goed om te beseffen dat het veelvoorkomend is. Als je perfectiedrang hebt, kan het heel confronterend zijn om te erkennen dat je je eigenlijk beter voor wil doen dan je kunt, of beter wil zijn dan je eigenlijk bent. Perfectiedrang zal altijd proberen te ontkennen dat je niet perfect bent, iets niet kunt, je kwetsbaar voelt of perfectionistisch bent. Toch is het erkennen daarvan de eerste stap. Je bent niet perfect, maar je wilt het wel zijn. Je zult eerst moeten durven toegeven en jezelf eerlijk in de ogen kijken zonder je ervoor te schamen of je er schuldig over te voelen. Het is heel normaal dat je dit hebt. Er zijn je reeds miljarden mensen voorgegaan die ook last hebben van perfectiedrang. En ook zij hebben allemaal ontdekt dat ze zich heel graag gelukkiger en meer ontspannen willen voelen, dan ze nu doen…

 

 

 

 

Natuurlijke meditatie, deel 2

In de vorige column kon je lezen wat natuurlijke meditatie is. Ik raad iedereen aan om naarstig op zoek te gaan naar je eigen vorm van natuurlijke meditatie als je deze nog niet gevonden hebt. Deze vormen van natuurlijke meditatie zijn ideaal om te ondernemen in je dagelijks leven en makkelijk toe te passen naast de formele meditatie-vormen, zoals de bodyscan of een zitmeditatie. Binnen de basistraining van Mindfulness oefenen met ook mindful tandenpoetsen, traplopen, of koken, zodat deze vaardigheid onderdeel wordt van je gewone leven. Soms ontdekken we dat we tijdens bepaalde activiteiten als vanzelf in een flow kunnen komen. Het is dan ook slim om eerst met deze activiteiten te oefenen en langzaam je repertoire uit te breiden.

Het doel van mindfulness is absoluut niet om tot een meditatieve staat te komen. Maar mindfulness kan je wel helpen om te onderzoeken wat je beperkt tot het bereiken van een meditatieve staat en het accepteren ervan wanneer het niet lukt. Vaak zijn er innerlijke drijfveren actief die je dwarsbomen om in een meditatie-staat te komen, zoals ik al heb benoemd in ‘Natuurlijke meditatie, deel 1’. De belangrijkste dwarsliggers zijn prestatie- en perfectiedrang. In deze column gaan we eens dieper in op prestatiedrang.

Prestatiedrang is een sterke innerlijke behoefte of impuls om resultaten of doelen te behalen. Een meditatieve staat laat zich echter niet afdwingen. Zodra we iets proberen te bereiken, nemen we  geen genoegen met wat er nú is. En die ontevredenheid sluit per definitie uit dat je meditatief bent. Je kent vast de uitspraak wel: Je moet niet hebben wat je wilt, maar willen wat je hebt.

Daarnaast gaat een prestatiedrang vaak gepaard met een tijdsdruk die we onszelf opleggen. ‘Kan ik nou nog niet meditatief zijn? Ik ben al zooo lang aan het proberen…’ Leuk geprobeerd, maar met proberen zul je er niet komen. Het gaat namelijk niet om het proberen iets te bereiken, het gaat om loslaten.

 

 

Voordat we echt in staat zijn om los te laten, proberen we eerst linksom en rechtsom om toch het beoogde resultaat te bereiken dat we wensen. We proberen het door een andere insteek te nemen, door de ene therapie of cursus na de andere te volgen, door een autobiografie te schrijven, door onszelf of anderen voor de fouten in het verleden te vergeven, door het wat ‘rustiger aan’ te doen, door het nóg beter te doen dan we al deden, enzoverder. Maar al die pogingen om los te laten, zijn slechts pogingen. Zodra je iets aan het dóen bent, ben je alles behalve bezig met loslaten.

 

‘Wat kan ik doen om los te laten?’

‘Helemaal niets…’

 

Wanneer je mensen spreekt over het loslaten van hun behoeften, hoor je ze weleens zeggen: ‘Het lukt me niet om het los te laten en ik wil het zo graag.’ Het antwoord daarop is: ‘Laat het ook los om los te wíllen laten’. We denken dat we het nodig hebben om te wíllen loslaten om te kúnnen loslaten. Loslaten heeft echter niets te maken met je wil. We zijn het zo gewend om controle uit te oefenen en dingen na te jagen of te vermijden, dan we niet eens meer weten wat het is om zonder wil of drijfveer te handelen. We zijn bang dat we dan niets bereiken of dat het mis  gaat.  Laat me je wat verklappen: Er gaat helemaal niets mis als je loslaat. Je ademt gewoon door. De zon komt op en gaat gewoon weer onder. De controle die we denken te hebben, is grotendeels schijn-controle. Onze invloed op het leven is slechts beperkt. Soms weten we dat wel al, maar houden we ons toch krampachtig vast aan dat kleine beetje invloed dat we menen te hebben op de situatie. ‘Ik wil wel loslaten, zolang ik maar weet dat het uiteindelijk goedkomt’. Helaas is loslaten niet gediend van dat soort voorwaarden.

Loslaten is vaak pas onze allerlaatste optie.

 

Loslaten betekent loslaten, niets meer dan dat. Het is niet iets dóen. Het is vooral iets níet doen. Niet iets anders willen, niet iets sneller willen laten gebeuren dan het gaat, niet iets mooier proberen te maken dan het is. Loslaten is vaak het allermoeilijkste wat er is, en daarom nemen we het vaak pas als allerlaatste optie.